آزمایش پرولاکتین

این آزمایش چیست؟

آزمایش پرولاکتین میزان هورمون پرولاکتین (PRL) در خون را اندازه‌گیری می‌کند. این هورمون از غده‌ی هیپوفیز (در پایه‌ی مغز) ترشح می‌شود و نقش اصلی آن تحریک تولید شیر در سینه‌ها پس از زایمان است.

اما پرولاکتین فقط مربوط به شیردهی نیست؛ سطح بالای پرولاکتین در هر زمانی (حتی در مردان و زنان غیرباردار) می‌تواند:

• چرخه‌ی قاعدگی را مختل کند
• باعث ترشح شیر غیرطبیعی (Galactorrhea) شود
• تخمک‌گذاری و باروری را مهار کند
• در مردان باعث کاهش تستوسترون، ناتوانی جنسی و کاهش میل جنسی شود

شایع‌ترین علت پاتولوژیک افزایش پرولاکتین، پرولاکتینوما است — یک تومور خوش‌خیم هیپوفیز که در بیشتر موارد با دارو قابل کنترل است و نیاز به جراحی ندارد.

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

پزشک معمولاً پرولاکتین را در موارد زیر تجویز می‌کند:

در زنان:

• اختلال قاعدگی (نامنظمی یا قطع قاعدگی)
• ناباروری یا سقط مکرر
• ترشح شیر از سینه بدون بارداری یا شیردهی (Galactorrhea)
• علائم کاهش استروژن: خشکی واژن، گرگرفتگی زودرس

در مردان:

• کاهش میل جنسی یا ناتوانی نعوظی
• ناباروری و کاهش تعداد اسپرم
• بزرگ شدن سینه (Gynecomastia)
• ترشح شیر از سینه (نادر اما ممکن)

موارد مشترک:

• سردرد مزمن، اختلال میدان بینایی (مشکوک به تومور هیپوفیز)
• پایش پرولاکتینوما تحت درمان
• مصرف داروهایی که پرولاکتین را افزایش می‌دهند

آماده‌سازی پیش از آزمایش

این آزمایش به آماده‌سازی نیاز دارد چون پرولاکتین به‌سرعت با استرس، فعالیت و تحریک نوک سینه بالا می‌رود:

• زمان نمونه‌گیری: ترجیحاً ۸ تا ۱۰ صبح (پرولاکتین صبح زود بالاترین است و در طول روز کم می‌شود). برخی آزمایشگاه‌ها توصیه می‌کنند ۳ تا ۴ ساعت پس از بیداری نمونه گرفته شود.
• بدون تحریک نوک سینه حداقل ۲۴ ساعت قبل از آزمایش (نوازش، شیردهی، معاینه‌ی سینه).
• بدون رابطه‌ی جنسی حداقل ۲۴ ساعت قبل.
• بدون ورزش سنگین ۲۴ ساعت قبل.
• بدون استرس فیزیکی یا روانی: ۳۰ دقیقه قبل از نمونه‌گیری در آزمایشگاه آرام بنشینید.
• ناشتایی الزامی نیست، اما بدون قهوه یا چای پررنگ صبح آزمایش.
• داروهای زیر را به پزشک اطلاع دهید: متوکلوپرامید، رزرپین، هالوپریدول، ریسپریدون، آنتی‌سایکوتیک‌ها، ضدافسردگی‌های SSRI، استروژن — همه می‌توانند پرولاکتین را بالا ببرند.

تفسیر نتایج

پرولاکتین طبیعی

• زنان غیرباردار: ۴.۸ تا ۲۳.۳ ng/mL
• مردان: ۴.۰ تا ۱۵.۲ ng/mL
• زنان باردار: ۱۰ تا ۲۰۹ ng/mL (طبیعی)
• در شیردهی: تا ۴۰۰ ng/mL ممکن است طبیعی باشد

پرولاکتین خفیف بالا (25 - 100 ng/mL)

اغلب به دلایل غیر تومورال است:

• استرس، ورزش یا تحریک سینه قبل از آزمایش
• مصرف داروها (آنتی‌سایکوتیک، ضدافسردگی، متوکلوپرامید)
• کم‌کاری تیروئید (TSH بالا، پرولاکتین را بالا می‌برد)
• نارسایی کلیه یا کبد
• میکروپرولاکتین (شکل بزرگ بیولوژیک غیرفعال — کاذب)
• سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)

پزشک معمولاً آزمایش را در شرایط بهتر تکرار می‌کند.

پرولاکتین متوسط (100 - 200 ng/mL)

احتمال میکروپرولاکتینوما (تومور کوچک هیپوفیز، کمتر از ۱ سانتی‌متر) بیشتر می‌شود. پزشک معمولاً MRI هیپوفیز درخواست می‌کند.

پرولاکتین بسیار بالا (> 200 ng/mL)

تقریباً همیشه نشانه‌ی ماکروپرولاکتینوما (تومور بزرگ هیپوفیز، بیش از ۱ سانتی‌متر) است. نیاز به MRI، بررسی میدان بینایی و درمان دارویی (معمولاً کابرگولین) دارد.

پرولاکتین پایین

به‌ندرت اهمیت بالینی دارد. می‌تواند نشانه‌ی کم‌کاری هیپوفیز (Hypopituitarism) یا اثر برخی داروها مانند برموکریپتین و کابرگولین باشد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر پرولاکتین شما بالاتر از حد طبیعی است، با پزشک متخصص غدد یا زنان (در زنان) و اورولوژیست (در مردان) مشورت کنید. نکات مهم:

• یک نتیجه‌ی بالا به تنهایی به معنای تومور نیست — ممکن است به دلیل استرس، دارو یا تحریک سینه باشد.
• در بسیاری از موارد، تکرار آزمایش با شرایط بهتر کافی است.
• اگر بالاتر از ۱۰۰ بود، MRI هیپوفیز معمولاً ضروری است.

علائم خطر که نیاز به ارزیابی فوری دارند:

• سردرد شدید و مداوم
• اختلال بینایی (تاری دید، از دست دادن بخش‌هایی از میدان بینایی)
• تهوع و استفراغ مکرر

پرسش‌های پرتکرار

اگر استرس داشتم یا قهوه خوردم، نتیجه می‌تواند دروغ بالا بیاید؟ بله. استرس، ورزش، تحریک سینه، رابطه‌ی جنسی و حتی نمونه‌گیری دردناک می‌توانند پرولاکتین را تا ۲ برابر بالا ببرند. اگر نتیجه‌ی شما خفیف بالاست، پزشک معمولاً آزمایش را تکرار می‌کند.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

آیا پرولاکتینوما خطرناک است؟ اکثر پرولاکتینوماها خوش‌خیم هستند و با دارو (کابرگولین یا برموکریپتین) کنترل می‌شوند. نیاز به جراحی نادر است. در اکثر بیماران، باروری و علائم به‌خوبی بهبود می‌یابد.

اگر باردار هستم، پرولاکتین بالای من طبیعی است؟ بله. در بارداری، پرولاکتین به‌طور طبیعی تا ۱۰ برابر افزایش می‌یابد تا سینه‌ها برای شیردهی آماده شوند. مقادیر تا ۲۰۰ ng/mL در بارداری طبیعی است.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
پرولاکتین (زنان غیرباردار)	4.8 - 23.3	ng/mL
پرولاکتین (مردان)	4.0 - 15.2	ng/mL
پرولاکتین (باردار)	10 - 209	ng/mL

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.