آزمایش Free T4 (تیروکسین آزاد)

این آزمایش چیست؟

تیروکسین (T4) هورمون اصلی ترشحی توسط غده‌ی تیروئید است. اما در خون، بیشتر T4 به پروتئین‌ها متصل است و فقط بخش کوچک “آزاد” (Free T4) فعال بیولوژیکی دارد.

Free T4 شکل فعال هورمون است که می‌تواند وارد سلول‌ها شود و اثر کند.

اگرچه TSH اولین آزمایش غربالگری تیروئید است، Free T4 برای تشخیص قطعی و پایش درمان ضروری است.

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

• پیگیری TSH غیرطبیعی (همراه با آن)
• مشکوک به هیپرتیروئیدیسم
• مشکوک به هیپوتیروئیدیسم
• پایش درمان لووتیروکسین
• ارزیابی اختلالات هیپوفیز (TSH نامناسب)
• بیماران با بارداری
• بیماران تحت درمان شیمی‌درمانی
• مشکوک به اختلال هیپوتالاموس-هیپوفیز-تیروئید

آماده‌سازی پیش از آزمایش

• نیاز به ناشتایی ندارد
• اگر لووتیروکسین مصرف می‌کنید: قرص را بعد از نمونه‌گیری مصرف کنید
• بیوتین را ۴۸ ساعت قبل قطع کنید (می‌تواند نتیجه را به‌شدت کاذب کند)
• داروها را اطلاع دهید (به‌ویژه آمیودارون، لیتیوم، استروژن)

تفسیر نتایج

Free T4 طبیعی + TSH طبیعی

عملکرد تیروئید طبیعی است.

Free T4 پایین + TSH بالا → هیپوتیروئیدیسم اولیه

علت در خود تیروئید است:

• تیروئیدیت هاشیموتو (شایع‌ترین در ایران، خودایمنی)
• کمبود ید
• پس از جراحی تیروئید
• پس از یددرمانی
• داروها (لیتیوم، آمیودارون)

درمان: لووتیروکسین خوراکی

Free T4 بالا + TSH پایین → هیپرتیروئیدیسم اولیه

علت در خود تیروئید است:

• بیماری گریوز (شایع‌ترین، خودایمنی)
• گره‌های تیروئید فعال (هایپرتوکسیک)
• تیروئیدیت ساب‌حاد (موقتی)
• مصرف بی‌رویه‌ی لووتیروکسین

درمان: مهارکننده‌ها (متی‌مازول)، یددرمانی، جراحی

Free T4 پایین + TSH پایین → هیپوتیروئیدیسم ثانویه

علت در هیپوفیز یا هیپوتالاموس است:

• آدنوم هیپوفیز
• سندرم شیهان
• ضربه‌ی سر
• پس از پرتودرمانی سر

نیاز به ارزیابی اندوکرینولوژیست.

Free T4 بالا + TSH طبیعی یا بالا → نادر

• آدنوم هیپوفیز ترشح‌کننده‌ی TSH
• مقاومت به هورمون تیروئید
• لتر خطای آزمایشگاهی (به‌ویژه با بیوتین)

Free T4 در بارداری

در بارداری، تغییرات هورمونی Free T4 را اندکی پایین می‌آورد:

• سه‌ماهه اول: ۰.۹-۱.۸
• سه‌ماهه دوم: ۰.۸-۱.۵
• سه‌ماهه سوم: ۰.۷-۱.۳

هیپوتیروئیدیسم بارداری باید به‌سرعت درمان شود (می‌تواند به رشد جنین آسیب برساند).

Free T4 vs Total T4

Total T4 شامل T4 آزاد + T4 متصل به پروتئین است.

• Total T4 تحت تأثیر سطح TBG (Thyroxine Binding Globulin) قرار می‌گیرد
• بارداری، استروژن، کنتراسپتیو خوراکی → TBG بالا → Total T4 بالا
• Free T4 ارجح‌تر است چون مستقل از TBG است

مدیریت بالینی

الگوریتم استاندارد

1. اول TSH
2. اگر TSH غیرطبیعی → Free T4
3. اگر هر دو غیرطبیعی → تشخیص قطعی
4. اگر TSH غیرطبیعی اما Free T4 طبیعی → ساب‌کلینیکال

ساب‌کلینیکال

• هیپوتیروئیدیسم ساب‌کلینیکال: TSH بالا + Free T4 طبیعی
• هیپرتیروئیدیسم ساب‌کلینیکال: TSH پایین + Free T4 طبیعی

این موارد ممکن است نیاز به درمان داشته باشند، به‌ویژه در بارداری یا با علائم.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• Free T4 غیرطبیعی همراه با TSH غیرطبیعی
• علائم پایدار تیروئید با وجود سطوح طبیعی
• در بارداری: هر گونه غیرطبیعی → فوری
• پایش درمان لووتیروکسین (هر ۶-۸ هفته در شروع)

پرسش‌های پرتکرار

فرق Free T4 و TSH چیست؟

• TSH: هورمون تنظیم‌کننده از هیپوفیز
• Free T4: هورمون فعال تیروئید TSH اولین آزمایش غربالگری است، Free T4 برای تأیید و پایش لازم است.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۴ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

آیا لووتیروکسین Free T4 من را به ۱.۵ می‌رساند؟ هدف معمول: نگه داشتن TSH در محدوده‌ی طبیعی (۰.۵-۲.۵). Free T4 معمولاً در نیمه‌ی بالای طبیعی قرار می‌گیرد. تنظیم دوز هر ۶-۸ هفته.

در بارداری اگر Free T4 من کمی پایین است، نگران باشم؟ بله. کمبود حتی خفیف تیروئید در بارداری می‌تواند روی رشد عصبی جنین اثر بگذارد. حتماً با متخصص غدد مشورت کنید.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
Free T4 (بزرگسالان)	0.8 - 1.8	ng/dL
Free T4 (پایین = هیپوتیروئیدی)	< 0.8	ng/dL
Free T4 (بالا = هیپرتیروئیدی)	> 1.8	ng/dL

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.