آزمایش PTH (هورمون پاراتیروئید)

این آزمایش چیست؟

آزمایش PTH (هورمون پاراتیروئید) سطح هورمونی را اندازه می‌گیرد که توسط چهار غده‌ی کوچک پاراتیروئید در پشت غده‌ی تیروئید ترشح می‌شود. وظیفه‌ی اصلی این هورمون تنظیم سطح کلسیم و فسفر خون است.

وقتی کلسیم خون پایین می‌آید، غدد پاراتیروئید PTH بیشتری ترشح می‌کنند تا کلسیم را از استخوان آزاد کنند، جذب آن از روده را افزایش دهند و دفع آن از کلیه را کم کنند. وقتی کلسیم بالا می‌رود، تولید PTH کاهش می‌یابد. این چرخه‌ی بازخوردی برای سلامت استخوان، عضله، اعصاب و قلب حیاتی است.

آزمایش PTH معمولاً همراه با کلسیم، فسفر و ویتامین D درخواست می‌شود تا تصویر کاملی از متابولیسم استخوان ارائه دهد. تفسیر PTH بدون این آزمایش‌ها معمولاً ممکن نیست.

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

پزشک معمولاً PTH را در موارد زیر تجویز می‌کند:

• کلسیم خون بالا یا پایین در آزمایش روتین
• پوکی استخوان یا شکستگی‌های مکرر بدون علت روشن
• سنگ کلیه‌ی مکرر
• علائم هیپرکلسمی: تشنگی زیاد، تکرر ادرار، خستگی، یبوست
• علائم هیپوکلسمی: خواب رفتن دست و پا، گرفتگی عضله، اسپاسم
• بیماری مزمن کلیه و دیالیز
• سابقه‌ی جراحی تیروئید یا گردن
• شک به تومور غدد پاراتیروئید (آدنوم)
• پایش بیماران تحت درمان با ویتامین D دوز بالا

آماده‌سازی پیش از آزمایش

این آزمایش معمولاً نیاز به ناشتا بودن ندارد، اما برخی آزمایشگاه‌ها ممکن است ناشتایی ۸ ساعته را توصیه کنند. نکات مهم:

• بهتر است نمونه‌گیری صبح زود انجام شود، چون PTH ریتم شبانه‌روزی دارد
• داروهای خود را به پزشک اطلاع دهید (به‌ویژه لیتیم، ویتامین D، مکمل کلسیم، دیورتیک‌های تیازیدی، بیس‌فسفونات)
• بیوتین (ویتامین B7) را حداقل ۴۸ ساعت قبل قطع کنید
• معمولاً PTH و کلسیم همزمان از یک نمونه گرفته می‌شوند

تفسیر نتایج

تفسیر PTH همیشه باید همراه با سطح کلسیم انجام شود. ترکیب این دو، نوع مشکل را مشخص می‌کند.

PTH بالا و کلسیم بالا (هیپرپاراتیروئیدیسم اولیه)

شایع‌ترین علت آدنوم خوش‌خیم یکی از غدد پاراتیروئید است. غده‌ی پرکار، PTH بیش از حد ترشح می‌کند و باعث آزاد شدن کلسیم از استخوان می‌شود.

علائم: سنگ کلیه، پوکی استخوان، خستگی، افسردگی، یبوست، درد شکم.

درمان معمولاً جراحی برداشتن غده‌ی متورم است.

PTH بالا و کلسیم پایین یا طبیعی (هیپرپاراتیروئیدیسم ثانویه)

غدد پاراتیروئید در پاسخ به یک مشکل دیگر بیش از حد فعال شده‌اند. علل شایع:

• کمبود ویتامین D (شایع‌ترین در ایران)
• بیماری مزمن کلیه
• سوءجذب در روده

درمان رفع علت اصلی است (مکمل ویتامین D، درمان بیماری کلیوی).

PTH پایین و کلسیم پایین (هیپوپاراتیروئیدیسم)

غدد پاراتیروئید به‌اندازه‌ی کافی PTH تولید نمی‌کنند. علل شایع:

• آسیب یا برداشتن غدد پاراتیروئید در جراحی تیروئید
• بیماری‌های خودایمنی
• علل ژنتیکی نادر

علائم: گرفتگی عضله، اسپاسم، خواب رفتن لب و انگشتان، تشنج.

درمان معمولاً مکمل کلسیم و فرم فعال ویتامین D است.

PTH پایین و کلسیم بالا

نشانه‌ی این است که علت بالا بودن کلسیم چیزی غیر از پاراتیروئید است — مثلاً برخی سرطان‌ها، مصرف بیش از حد ویتامین D یا سارکوئیدوز.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر PTH یا کلسیم خارج از محدوده‌ی طبیعی است، حتماً با متخصص غدد یا داخلی مشورت کنید. هیپرپاراتیروئیدیسم درمان‌نشده می‌تواند منجر به پوکی استخوان شدید، سنگ کلیه‌ی مکرر و مشکلات قلبی شود.

علائم اورژانس که نیاز به مراجعه‌ی فوری دارند: تشنج، اسپاسم شدید عضلانی، گیجی، اختلال هوشیاری.

پرسش‌های پرتکرار

آیا PTH بالا همیشه به معنای تومور است؟ خیر. شایع‌ترین علت PTH بالا در ایران کمبود ویتامین D است، نه تومور. درمان کمبود ویتامین D معمولاً PTH را به محدوده‌ی طبیعی برمی‌گرداند.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

آیا کمبود ویتامین D واقعاً PTH را بالا می‌برد؟ بله. وقتی ویتامین D کم است، جذب کلسیم از روده کاهش می‌یابد و بدن برای حفظ کلسیم خون، PTH بیشتری ترشح می‌کند. این به آن هیپرپاراتیروئیدیسم ثانویه گفته می‌شود.

چرا PTH صبح زود اندازه‌گیری می‌شود؟ PTH ریتم شبانه‌روزی دارد و معمولاً صبح زود کمی پایین‌تر و شب کمی بالاتر است. برای پیگیری منظم، ساعت نمونه‌گیری را ثابت نگه دارید.

هر چند وقت یک‌بار باید تکرار کنم؟ بسته به علت: در بیماران دیالیزی هر ۱ تا ۳ ماه، در درمان کمبود ویتامین D هر ۳ تا ۶ ماه، در پیگیری آدنوم پاراتیروئید طبق نظر متخصص.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
PTH (Intact)	15 - 65	pg/mL
PTH (هیپوپاراتیروئیدی)	< 15	pg/mL
PTH (هیپرپاراتیروئیدی)	> 65	pg/mL

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.