آزمایش آهن سرم و TIBC

این آزمایش چیست؟

این آزمایش معمولاً سه جزء را اندازه‌گیری می‌کند:

• آهن سرم (Fe): مقدار آهن در حال گردش در خون
• TIBC (Total Iron Binding Capacity): ظرفیت کل ترانسفرین برای حمل آهن
• اشباع ترانسفرین (Transferrin Saturation): درصد ترانسفرین که با آهن اشغال شده

این سه عدد، همراه با فریتین، تصویر کاملی از وضعیت آهن بدن می‌دهند.

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

• مشکوک به کم‌خونی فقر آهن
• تفکیک کم‌خونی فقر آهن از کم‌خونی بیماری مزمن
• ارزیابی هموکروماتوز
• پایش درمان فقر آهن
• ارزیابی علت‌های نادرتر کم‌خونی

این آزمایش معمولاً همراه با فریتین و CBC درخواست می‌شود.

آماده‌سازی پیش از آزمایش

• ناشتایی ۸ ساعت توصیه می‌شود (آهن نوسانات روزانه دارد)
• نمونه‌ی صبح زود بهترین است
• مکمل آهن را ۲۴ ساعت قبل قطع کنید (وگرنه کاذب بالا)
• ویتامین C و B12 را اطلاع دهید

تفسیر نتایج

الگوی کم‌خونی فقر آهن

• آهن سرم: پایین
• TIBC: بالا (بدن سعی می‌کند جبران کند)
• اشباع ترانسفرین: پایین (< 16%)
• فریتین: پایین

الگوی کم‌خونی بیماری مزمن

• آهن سرم: پایین
• TIBC: پایین یا طبیعی
• اشباع ترانسفرین: کم تا متوسط
• فریتین: طبیعی یا بالا (به‌خاطر التهاب)

این الگو در آرتریت روماتوئید، عفونت‌های مزمن، سرطان و بیماری مزمن کلیه دیده می‌شود.

الگوی هموکروماتوز

• آهن سرم: بالا
• TIBC: طبیعی یا پایین
• اشباع ترانسفرین: بسیار بالا (> 60%)
• فریتین: بالا

تفکیک سریع

الگو	آهن	TIBC	اشباع	فریتین
فقر آهن	↓	↑	↓↓	↓
بیماری مزمن	↓	↓ یا =	↓	↑ یا =
هموکروماتوز	↑	= یا ↓	↑↑	↑↑
بارداری	کم	بالا	پایین	متوسط

آهن سرم پایین — علل

• خون‌ریزی مزمن (قاعدگی شدید، گوارشی)
• جذب نشدن (سلیاک، گاستریت آتروفیک)
• رژیم گیاهی بدون مکمل
• نیاز افزایش‌یافته (بارداری، رشد، ورزش شدید)

آهن سرم بالا — علل

• هموکروماتوز ارثی
• تالاسمی (افزایش جذب آهن)
• ترانسفوزیون مکرر
• بیماری مزمن کبد
• مصرف بی‌رویه‌ی مکمل آهن

نسبت آهن / TIBC = اشباع ترانسفرین

اشباع ترانسفرین مهم‌ترین نسبت در ارزیابی است:

• < 16٪: کم‌خونی فقر آهن (بسیار محتمل)
• 16-20٪: مرزی، نیاز به فریتین برای قضاوت
• 20-50٪: طبیعی
• > 60٪: مشکوک به هموکروماتوز

درمان

کمبود آهن

• مکمل خوراکی سولفات فروس (۳۲۵ mg) ۱-۳ بار در روز
• ۳-۶ ماه درمان تا پر شدن ذخایر
• پایش با فریتین، نه آهن سرم

بیماری مزمن

• درمان علت زمینه‌ای
• اریتروپوئتین در برخی موارد (CKD)

هموکروماتوز

• خون‌گیری منظم (هر ۲-۴ ماه)
• پرهیز از مکمل آهن و ویتامین C زیاد
• محدودیت گوشت قرمز

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• اشباع ترانسفرین کم‌تر از ۱۶٪
• اشباع ترانسفرین بیش از ۶۰٪: ارزیابی هموکروماتوز
• آهن سرم نوسانی همراه با علائم
• ناتوانی در پاسخ به درمان مکمل

پرسش‌های پرتکرار

آیا فقط آهن سرم برای تشخیص کافی است؟ خیر. آهن سرم به‌تنهایی نوسان روزانه‌ی زیادی دارد. ترکیب با TIBC، اشباع و فریتین لازم است.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

فرق آهن سرم و فریتین چیست؟

• آهن سرم: آهن در حال گردش (لحظه‌ای)
• فریتین: ذخایر کل بدن (پایدار)

فریتین معیار بهتری برای وضعیت کلی آهن است.

اگر اشباع ترانسفرین بالا باشد، نگران باشم؟ اشباع بالای ۶۰٪ نیاز به ارزیابی برای هموکروماتوز دارد — به‌ویژه اگر فریتین هم بالاست. مراجعه به پزشک ضروری است.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
آهن سرم (مردان)	65 - 175	μg/dL
آهن سرم (زنان)	50 - 170	μg/dL
TIBC	240 - 450	μg/dL
اشباع ترانسفرین (طبیعی)	20 - 50	%
اشباع ترانسفرین (کمبود آهن)	< 16	%
اشباع ترانسفرین (بیش‌از‌حد آهن)	> 60	%

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.