آزمایش هماتوکریت

این آزمایش چیست؟

هماتوکریت (Hct) درصد حجم گلبول‌های قرمز نسبت به کل حجم خون را نشان می‌دهد. به‌عبارت دیگر، اگر یک لوله‌ی خون را سانتریفیوژ کنیم، گلبول‌های قرمز در پایین رسوب می‌کنند و پلاسما در بالا می‌ماند؛ هماتوکریت نسبت ضخامت لایه‌ی گلبول‌های قرمز به ارتفاع کل خون است.

این شاخص یکی از اجزای ثابت آزمایش CBC است و معمولاً به‌صورت درصد (%) گزارش می‌شود. هماتوکریت ارتباط نزدیکی با هموگلوبین دارد و معمولاً تقریباً سه برابر مقدار هموگلوبین است.

هماتوکریت پایین می‌تواند نشانه‌ی کم‌خونی و هماتوکریت بالا می‌تواند نشانه‌ی پلی‌سیتمی یا دهیدراسیون باشد.

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

پزشک معمولاً Hct را در موارد زیر بررسی می‌کند:

• ارزیابی روتین در آزمایش CBC
• علائم کم‌خونی (ضعف، رنگ‌پریدگی، خستگی)
• علائم پلی‌سیتمی (سردرد، سرگیجه، گرگرفتگی صورت)
• ارزیابی شدت دهیدراسیون
• پیگیری خون‌ریزی حاد
• پایش بیماران تحت شیمی‌درمانی یا دیالیز
• ارزیابی پیش از جراحی
• بررسی ورزشکاران یا افراد ساکن ارتفاع بالا

آماده‌سازی پیش از آزمایش

این آزمایش نیاز به ناشتایی ندارد و در هر ساعتی از روز قابل انجام است.

نکات کلی:

• آب کافی بنوشید (دهیدراسیون نتیجه را کاذب بالا نشان می‌دهد)
• داروهای روزانه را قطع نکنید مگر پزشک گفته باشد
• در صورت مصرف مکمل آهن یا EPO به آزمایشگاه اطلاع دهید
• اگر همراه با آزمایش قند یا چربی است، ممکن است ناشتایی لازم باشد

تفسیر نتایج

مقادیر طبیعی

گروه	محدوده‌ی Hct (%)
مردان بزرگسال	40 - 50
زنان بزرگسال	36 - 45
کودکان	32 - 44
نوزادان	45 - 65

هماتوکریت پایین

کاهش Hct معمولاً به همراه کاهش هموگلوبین رخ می‌دهد و نشان‌دهنده‌ی کم‌خونی است. علل شایع:

• کمبود آهن، B12 یا فولات
• خون‌ریزی حاد یا مزمن
• بیماری‌های مزمن کلیه (کاهش EPO)
• بیماری‌های مغز استخوان
• تالاسمی و بیماری‌های ژنتیکی
• پرآبی (overhydration) — Hct را به‌صورت کاذب پایین نشان می‌دهد

هماتوکریت بالا

افزایش Hct بالای 50% در مردان و 45% در زنان می‌تواند ناشی از موارد زیر باشد:

• دهیدراسیون (شایع‌ترین علت گذرا)
• زندگی در ارتفاع بالا
• سیگار کشیدن مزمن
• بیماری‌های مزمن ریه (COPD)
• پلی‌سیتمی ورا (Polycythemia vera)
• بیماری‌های مادرزادی قلب
• مصرف EPO (در ورزشکاران دوپینگ‌گرفته)

Hct بالای 60% خطر لخته‌ی خون و سکته را افزایش می‌دهد و نیاز به بررسی فوری دارد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر علائم زیر را دارید، با پزشک مشورت کنید:

• خستگی شدید و تنگی نفس
• رنگ‌پریدگی محسوس
• سردردهای مکرر و سرگیجه
• خارش پس از حمام (نشانه‌ی پلی‌سیتمی ورا)
• گرگرفتگی غیرعادی صورت

تفسیر هماتوکریت همیشه باید همراه با هموگلوبین، RBC و علائم بالینی انجام شود؛ به‌تنهایی تشخیص قطعی نمی‌دهد.

پرسش‌های پرتکرار

تفاوت هماتوکریت و هموگلوبین چیست؟ هموگلوبین مقدار پروتئین حامل اکسیژن (g/dL) را اندازه می‌گیرد، اما هماتوکریت درصد حجمی گلبول‌های قرمز در خون (%) است. این دو معمولاً همراه با هم بالا یا پایین می‌روند. قاعده‌ی تقریبی: Hct ≈ Hgb × ۳.

آیا کم‌آبی روی Hct تأثیر دارد؟ بله، شدیداً. دهیدراسیون باعث می‌شود حجم پلاسما کاهش یابد و نسبت گلبول‌های قرمز بیشتر به نظر برسد، که نتیجه‌ی کاذب بالا می‌دهد. به همین دلیل توصیه می‌شود قبل از آزمایش آب کافی بنوشید.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

آیا ورزش روی Hct تأثیر دارد؟ ورزش منظم در درازمدت می‌تواند Hct را تا حدی افزایش دهد، به‌خصوص ورزش‌های استقامتی در ارتفاع. این افزایش طبیعی و مفید است.

آیا بارداری Hct را تغییر می‌دهد؟ بله، در بارداری به‌دلیل افزایش حجم پلاسما، Hct به‌صورت طبیعی کاهش می‌یابد (تا حدود 33%). این به‌معنای کم‌خونی واقعی نیست.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
Hct (مردان)	40 - 50	%
Hct (زنان)	36 - 45	%
Hct (کودکان)	32 - 44	%

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.