آزمایش مدفوع (S.E)

این آزمایش چیست؟

آزمایش مدفوع (Stool Exam) یک بررسی ماکروسکوپی (با چشم) و میکروسکوپی (زیر میکروسکوپ) از نمونه‌ی مدفوع است که برای تشخیص بیماری‌های مختلف دستگاه گوارش به‌کار می‌رود.

این آزمایش می‌تواند موارد زیر را مشخص کند:

• انگل‌ها و تخم انگل (مانند ژیاردیا، آسکاریس، آمیب)
• عفونت‌های باکتریایی (با کشت تکمیلی)
• خون مخفی (OB) — نشانه‌ی خونریزی پنهان گوارشی
• التهاب روده (وجود WBC)
• بقایای غذایی هضم‌نشده (مشکل سوءجذب یا نارسایی پانکراس)

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

پزشک معمولاً در این شرایط آزمایش مدفوع را درخواست می‌کند:

• اسهال طولانی‌مدت (> ۲ هفته)
• اسهال خونی یا مخاطی
• درد شکم همراه با تب و علائم گوارشی
• مشکوک به عفونت انگلی (خارش مقعد، کاهش وزن بدون علت)
• سابقه‌ی سفر به مناطق آلوده
• مشکوک به سندرم سوءجذب (مدفوع چرب و بدبو)
• خون در مدفوع یا مدفوع سیاه قیری
• غربالگری سرطان روده (آزمایش خون مخفی FOBT/FIT)
• کم‌خونی فقر آهن بدون علت

آماده‌سازی پیش از آزمایش

نحوه‌ی نمونه‌گیری مدفوع برای دقت نتیجه بسیار مهم است:

قبل از نمونه‌گیری

• ۳ روز قبل از آزمایش خون مخفی (FOBT)، از این موارد پرهیز کنید:
  • گوشت قرمز، جگر، سوسیس
  • شلغم، تربچه، گل کلم
  • ویتامین C دوز بالا
  • آسپرین، NSAID (در صورت اجازه‌ی پزشک)
• در صورت قاعدگی، آزمایش را به تعویق بیندازید (آلودگی با خون)
• آنتی‌بیوتیک، ضد اسهال و آنتی‌اسید را اطلاع دهید — ممکن است نیاز به قطع داشته باشند

نحوه‌ی جمع‌آوری نمونه

• از ظرف تمیز و درپوش‌دار مخصوص آزمایشگاه استفاده کنید
• نمونه‌ی تازه بگیرید — حداکثر ۳۰ دقیقه پس از دفع به آزمایشگاه برسد
• اگر امکان رساندن سریع نیست، نمونه را در یخچال (نه فریزر) نگه دارید
• از آلودگی نمونه با ادرار یا آب توالت خودداری کنید
• مقدار کافی نمونه (به اندازه‌ی یک گردو) جمع‌آوری شود
• برای انگل، گاهی ۳ نمونه در روزهای جداگانه لازم است (انگل‌ها به‌صورت متناوب دفع می‌شوند)

تفسیر نتایج

بررسی ماکروسکوپی

• رنگ: قهوه‌ای طبیعی است
  • سیاه قیری: خونریزی فوقانی گوارشی
  • قرمز روشن: خونریزی تحتانی، هموروئید
  • بی‌رنگ یا کرمی: انسداد مجاری صفراوی
  • سبز: ترانزیت سریع، مصرف زیاد سبزی
• قوام: شکل‌گرفته، آبکی (اسهال)، سفت (یبوست)
• بو و مخاط: مخاط زیاد → التهاب روده

بررسی میکروسکوپی

• WBC (گلبول سفید):
  • منفی = طبیعی
  • مثبت → التهاب (شیگلا، سالمونلا، کولیت)
• RBC (گلبول قرمز):
  • منفی = طبیعی
  • مثبت → خونریزی، التهاب، اسهال خونی
• انگل و تخم:
  • ژیاردیا لامبلیا — شایع در ایران
  • آسکاریس لامبریکوئیدس
  • آمیب (انتاموبا هیستولیتیکا)
  • انتروبیوس (کرمک)
  • تنیا (کرم نواری)
• چربی (Fat globules): مثبت → سوءجذب چربی، نارسایی پانکراس
• بقایای فیبر/نشاسته: زیاد بودن → هضم ناقص

خون مخفی (Occult Blood)

• منفی: نشانه‌ی خوبی است
• مثبت: می‌تواند ناشی از:
  • هموروئید یا شقاق
  • زخم معده یا اثنی‌عشر
  • پولیپ روده
  • سرطان روده‌ی بزرگ (مهم‌ترین نگرانی)
  • بیماری التهابی روده (IBD)

نتیجه‌ی مثبت خون مخفی نیاز به ارزیابی با کولونوسکوپی دارد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• اسهال > ۲ هفته
• خون قابل مشاهده در مدفوع یا مدفوع سیاه
• تب بالا همراه با اسهال
• کاهش وزن غیرعمدی
• درد شدید شکم
• علائم کم‌آبی شدید (خشکی دهان، کاهش ادرار، گیجی)
• جواب مثبت خون مخفی یا انگل

پرسش‌های پرتکرار

اگر در نمونه انگل دیده شود، چه باید کرد؟ پزشک با توجه به نوع انگل، داروی ضد انگل مناسب (مانند مترونیدازول، آلبندازول) تجویز می‌کند. در بسیاری موارد، اعضای خانواده نیز باید درمان شوند.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری. کشت مدفوع ۳۲ تا ۷۲ ساعت بیشتر زمان می‌برد.

آیا یک نمونه برای تشخیص انگل کافی است؟ گاهی خیر. انگل‌ها به‌صورت متناوب دفع می‌شوند؛ پزشک ممکن است ۳ نمونه در روزهای متناوب درخواست کند تا حساسیت تشخیص بالا برود.

خون مخفی مثبت یعنی سرطان دارم؟ لزوماً نه. هموروئید، شقاق، زخم معده و مصرف برخی غذاها هم می‌توانند نتیجه را مثبت کنند. اما هر نتیجه‌ی مثبت نیاز به پیگیری با کولونوسکوپی دارد.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
گلبول سفید (WBC)	منفی
گلبول قرمز (RBC)	منفی
خون مخفی (OB)	منفی
انگل/تخم	هیچ

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.