آزمایش پتاسیم خون

این آزمایش چیست؟

پتاسیم (K) اصلی‌ترین کاتیون داخل سلولی بدن است. تنها حدود ۲٪ پتاسیم بدن در خون قرار دارد، اما همین مقدار کم برای حیات حیاتی است:

• تنظیم ضربان قلب
• انتقال پیام‌های عصبی
• انقباض عضلانی
• تعادل اسید-باز
• تنظیم فشار خون

تغییرات کوچک در سطح پتاسیم خون می‌تواند آریتمی قلبی کشنده ایجاد کند. به همین دلیل کنترل دقیق پتاسیم در بسیاری از بیماری‌ها حیاتی است.

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

• فشار خون بالا
• بیماری کلیوی
• نارسایی قلبی
• مصرف دیورتیک (به‌ویژه فوروزماید یا اسپیرونولاکتون)
• مصرف ACE inhibitor یا ARB
• اسهال یا استفراغ شدید
• ضعف عضلانی غیرعادی
• آریتمی قلبی
• دیابت کنترل‌نشده
• چکاپ سالانه بیماران مزمن

آماده‌سازی پیش از آزمایش

• نیاز به ناشتایی ندارد
• از مشت‌کردن مکرر دست هنگام نمونه‌گیری خودداری کنید (می‌تواند پتاسیم را کاذب بالا نشان دهد)
• مصرف مکمل پتاسیم، دیورتیک و داروهای فشار خون را اطلاع دهید

تفسیر نتایج

پتاسیم طبیعی (3.5 تا 5.0 mEq/L)

تعادل پتاسیم طبیعی است.

پتاسیم پایین (هیپوکالمی، < 3.5)

علل احتمالی:

• مصرف دیورتیک (فوروزماید، تیازید)
• اسهال یا استفراغ شدید
• اعتیاد به الکل
• هیپرآلدوسترونیسم
• کمبود منیزیم همراه
• مصرف ملین بی‌رویه
• سوءتغذیه شدید

علائم: ضعف عضلانی، گرفتگی، یبوست، تپش قلب، خستگی شدید، آریتمی.

پتاسیم بالا (هیپرکالمی، > 5.0)

خطرناک‌تر از هیپوکالمی است. علل احتمالی:

• نارسایی کلیه (شایع‌ترین)
• مصرف ACE inhibitor، ARB یا اسپیرونولاکتون
• آسیب گسترده عضلانی (Rhabdomyolysis)
• لیز توموری (شیمی‌درمانی)
• نارسایی غدد فوق‌کلیه (بیماری Addison)
• اسیدوز دیابتی
• مصرف بیش‌از‌حد مکمل پتاسیم

علائم: ضعف عضلانی، تپش قلب، آریتمی، در موارد شدید ایست قلبی.

پتاسیم کاذب بالا (Pseudohyperkalemia)

اگر گلبول‌های قرمز هنگام نمونه‌گیری بشکنند (همولیز)، پتاسیم کاذب بالا می‌شود. در این موارد آزمایش تکرار می‌شود.

منابع غذایی پتاسیم

• موز، پرتقال، طالبی
• سیب‌زمینی، گوجه‌فرنگی
• اسفناج و سبزیجات برگ‌سبز
• لوبیا و عدس
• ماست و شیر
• ماهی (به‌ویژه سالمون)
• آووکادو

توجه: بیماران کلیوی باید مصرف این مواد را محدود کنند.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• پتاسیم زیر ۳ یا بالای ۵.۵: ارزیابی فوری
• پتاسیم بالای ۶: اورژانس پزشکی
• علائم همراه: ضعف شدید، تپش قلب، آریتمی، گیجی
• بیماران کلیوی با هرگونه تغییر پتاسیم

پرسش‌های پرتکرار

چرا برخی داروهای فشار خون باعث افزایش پتاسیم می‌شوند؟ داروهای ACE inhibitor (مثل کاپتوپریل، انالاپریل) و ARB (مثل لوزارتان) دفع پتاسیم را کاهش می‌دهند. اسپیرونولاکتون نیز همینطور. در این بیماران آزمایش دوره‌ای پتاسیم لازم است.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

آیا موز برای همه مفید است؟ برای فرد سالم بله. اما در نارسایی کلیه یا مصرف داروهای حفظ‌کننده پتاسیم، مصرف زیاد موز و پتاسیم می‌تواند خطرناک باشد. با پزشک مشورت کنید.

چرا منیزیم همراه پتاسیم بررسی می‌شود؟ کمبود منیزیم باعث می‌شود هیپوکالمی به‌سختی اصلاح شود. تا زمانی که منیزیم جبران نشود، پتاسیم پایین می‌ماند.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
پتاسیم (طبیعی)	3.5 - 5.0	mEq/L
هیپوکالمی	< 3.5	mEq/L
هیپرکالمی	> 5.0	mEq/L

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.