آزمایش لیپاز

این آزمایش چیست؟

لیپاز یک آنزیم گوارشی است که عمدتاً توسط پانکراس (لوزالمعده) ترشح می‌شود و وظیفه‌اش تجزیه‌ی چربی‌های غذا به اسیدهای چرب در روده‌ی کوچک است. در حالت طبیعی، مقدار کمی از این آنزیم وارد جریان خون می‌شود.

افزایش لیپاز خون نشانه‌ی آسیب پانکراس است. لیپاز نسبت به آمیلاز حساس‌تر و اختصاصی‌تر برای پانکراس است:

• در پانکراتیت حاد سریع‌تر افزایش می‌یابد
• مدت بیشتری بالا می‌ماند (تا ۸-۱۴ روز)
• کمتر تحت تأثیر بیماری‌های غیرپانکراسی قرار می‌گیرد

به همین دلیل، لیپاز آزمایش انتخابی برای تشخیص پانکراتیت حاد است (طبق توصیه‌ی گایدلاین‌های Mayo Clinic).

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

پزشک معمولاً لیپاز را در این موارد درخواست می‌کند:

• درد ناگهانی و شدید بالای شکم که به پشت تیر می‌کشد
• تهوع و استفراغ مکرر
• تب با علائم گوارشی
• سابقه‌ی سنگ کیسه‌ی صفرا یا مصرف زیاد الکل
• پایش بیماران مبتلا به پانکراتیت مزمن
• بررسی درد شکمی پس از ERCP
• علائم سندرم سوءجذب (مدفوع چرب، کاهش وزن)
• تری‌گلیسیرید بسیار بالا (> ۱۰۰۰)

آماده‌سازی پیش از آزمایش

• ناشتایی ۸ ساعته توصیه می‌شود (نوشیدن آب آزاد است)
• مصرف الکل را قبل از آزمایش اطلاع دهید
• داروهای مصرفی را اطلاع دهید — این داروها می‌توانند لیپاز را بالا ببرند:
  • کدئین و مورفین
  • فوروزماید و سایر دیورتیک‌ها
  • استروژن
  • استاتین‌ها
• در صورت ERCP اخیر، آن را اعلام کنید
• اگر تری‌گلیسیرید بسیار بالایی دارید، اطلاع دهید (می‌تواند بر نتیجه اثر بگذارد)

تفسیر نتایج

لیپاز طبیعی (0 - 160 U/L)

• عملکرد طبیعی پانکراس
• در صورت علائم بالینی شدید، لیپاز طبیعی پانکراتیت حاد را تقریباً رد می‌کند

افزایش خفیف (تا ۳ برابر طبیعی)

می‌تواند ناشی از:

• پانکراتیت مزمن
• بیماری کیسه‌ی صفرا و سنگ صفراوی
• نارسایی کلیه (کاهش دفع لیپاز)
• زخم پپتیک یا سوراخ‌شدگی روده
• انسداد روده
• بیماری سلیاک
• مصرف برخی داروها

افزایش شدید (> ۳ برابر طبیعی = > 480 U/L)

نشانه‌ی قوی پانکراتیت حاد (طبق معیارهای آتلانتا):

• شایع‌ترین علل: سنگ صفرا (۴۰-۷۰٪) و الکل (۲۵-۳۵٪)
• سایر علل: تری‌گلیسیرید بالا، داروها، ERCP، تروما، عفونت ویروسی، اوریون

نکته: شدت افزایش لیپاز با شدت پانکراتیت ارتباط مستقیم ندارد — بیمار با لیپاز خیلی بالا می‌تواند پانکراتیت خفیف داشته باشد و برعکس.

روند زمانی لیپاز در پانکراتیت حاد

• شروع افزایش: ۴-۸ ساعت پس از حمله
• اوج: ۲۴ ساعت پس از حمله
• بازگشت به طبیعی: ۸-۱۴ روز

این روند طولانی یکی از مزایای لیپاز نسبت به آمیلاز است — اگر بیمار با تأخیر مراجعه کند، آمیلاز ممکن است طبیعی شده باشد اما لیپاز هنوز بالا است.

لیپاز پایین

• نارسایی پیشرفته‌ی پانکراس
• سیستیک فیبروزیس
• آسیب مزمن بافت پانکراس

لیپاز در مقایسه با آمیلاز

ویژگی	لیپاز	آمیلاز
اختصاصیت برای پانکراس	بالا	متوسط
حساسیت برای پانکراتیت حاد	۹۰-۱۰۰٪	۷۰-۸۵٪
شروع افزایش	۴-۸ ساعت	۲-۱۲ ساعت
مدت بالا ماندن	۸-۱۴ روز	۳-۵ روز
تحت تأثیر بیماری بزاقی	خیر	بله
تست انتخابی فعلی	بله	تکمیلی

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

این علائم نیاز به مراجعه‌ی فوری دارند:

• درد شدید و ناگهانی بالای شکم که به پشت تیر می‌کشد
• استفراغ مکرر همراه با درد شکمی
• زردی پوست یا چشم همراه با درد شکمی
• تب بالا با علائم گوارشی
• درد شکمی شدید پس از مصرف زیاد الکل
• درد شکمی شدید پس از غذای پرچرب با سابقه‌ی سنگ صفرا
• مدفوع چرب و شناور (نشانه‌ی نارسایی پانکراس)

پرسش‌های پرتکرار

آیا لیپاز بالا حتماً به‌معنی پانکراتیت است؟ خیر همیشه. نارسایی کلیه، انسداد روده، بیماری سلیاک و حتی برخی داروها می‌توانند لیپاز را بالا ببرند. تشخیص پانکراتیت حاد نیاز به حداقل ۲ معیار از ۳ معیار دارد: علائم بالینی + لیپاز > ۳ برابر + یافته‌های تصویربرداری.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

چرا لیپاز اختصاصی‌تر از آمیلاز است؟ آمیلاز در بزاق هم وجود دارد و در بیماری‌های غدد بزاقی (اوریون، پاروتیدیت) افزایش می‌یابد. لیپاز عمدتاً از پانکراس است و کمتر تحت تأثیر سایر ارگان‌ها قرار می‌گیرد.

اگر لیپاز من فقط کمی بالا باشد، چه کنم؟ بدون علائم بالینی، احتمالاً جای نگرانی نیست. تکرار آزمایش پس از یک هفته و بررسی داروهای مصرفی و عملکرد کلیه توصیه می‌شود.

چرا قبل از آزمایش باید ۸ ساعت ناشتا باشم؟ غذا (به‌خصوص پرچرب) می‌تواند ترشح لیپاز را موقتاً افزایش دهد. ناشتایی نتیجه‌ی دقیق‌تری به‌دست می‌دهد. در شرایط اورژانس (مثل درد حاد شکم) این تست بدون ناشتایی هم انجام می‌شود.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
Lipase (بزرگسالان)	0 - 160	U/L
پانکراتیت حاد	> 480 (3x طبیعی)	U/L

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.