نرخ فیلتراسیون گلومرولی (eGFR)

این آزمایش چیست؟

eGFR (نرخ فیلتراسیون گلومرولی تخمینی) عددی است که نشان می‌دهد کلیه‌های شما در دقیقه چند میلی‌لیتر خون را فیلتر می‌کنند. این عدد را آزمایشگاه‌ها به طور خودکار از روی کراتینین خون، سن، جنس و نژاد محاسبه می‌کنند.

eGFR معیار طلایی ارزیابی عملکرد کلیه است و درجه‌بندی بیماری مزمن کلیه (CKD) بر اساس آن انجام می‌شود. برخلاف کراتینین، eGFR یک عدد قابل فهم است: مثلاً eGFR = ۶۰ یعنی کلیه‌ها حدود ۶۰٪ ظرفیت طبیعی کار می‌کنند.

فرمول رایج محاسبه‌ی eGFR در ایران CKD-EPI 2021 است که نتایج دقیق‌تری ارائه می‌دهد.

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

eGFR معمولاً همراه با کراتینین گزارش می‌شود و نیازی به درخواست جداگانه ندارد. موارد ضروری:

• چکاپ روتین سلامت کلیه
• بیماران دیابتی (سالی ۲ بار)
• فشار خون بالا
• پیگیری بیماری مزمن کلیه (CKD)
• قبل از داروهای کلیه‌سُمی (NSAID، آمینوگلیکوزید)
• قبل از سی‌تی با مواد حاجب
• بیماری‌های قلبی-عروقی
• سالمندان (سالی یک‌بار)
• سابقه‌ی خانوادگی بیماری کلیوی
• مصرف مزمن داروهایی که از کلیه دفع می‌شوند

آماده‌سازی پیش از آزمایش

این آزمایش روی نمونه‌ی کراتینین محاسبه می‌شود و نیاز به ناشتایی ندارد. اما برای دقت کراتینین:

• از ۲۴ ساعت قبل ورزش سنگین نکنید
• از مصرف زیاد گوشت قرمز پرهیز کنید
• آب کافی بنوشید
• داروهای فعلی را به پزشک اطلاع دهید
• مکمل کراتین (بدنسازی) را حداقل یک هفته قبل قطع کنید

تفسیر نتایج

eGFR ≥ ۹۰ (مرحله ۱)

عملکرد کلیه طبیعی است. اگر علائم بیماری کلیه ندارید و پروتئین ادرار طبیعی است، نیازی به اقدام خاص نیست.

eGFR ۶۰ تا ۸۹ (مرحله ۲)

کاهش خفیف عملکرد کلیه. در اکثر افراد سالم بالای ۴۰ سال، این کاهش طبیعی است. باید بررسی شود که:

• آیا پروتئین در ادرار وجود دارد؟ (ACR یا پروتئین ۲۴ ساعته)
• آیا فشار خون و قند خون کنترل است؟

اگر پروتئین در ادرار باشد، تشخیص CKD قطعی است.

eGFR ۴۵ تا ۵۹ (مرحله ۳a)

کاهش متوسط. در این مرحله:

• مراجعه به پزشک عمومی یا داخلی
• کنترل دقیق فشار خون (< ۱۳۰/۸۰)
• پرهیز از داروهای کلیه‌سُمی
• ارزیابی سالانه با نفرولوژیست

eGFR ۳۰ تا ۴۴ (مرحله ۳b)

کاهش متوسط-شدید. نیاز به:

• ارجاع به نفرولوژیست
• بررسی کم‌خونی، اختلالات استخوان (کلسیم، فسفر، PTH)
• تعدیل دوز داروها بر اساس کلیه
• پیگیری هر ۳ ماه

eGFR ۱۵ تا ۲۹ (مرحله ۴)

کاهش شدید — قبل از دیالیز. اقدامات:

• آماده‌سازی برای دیالیز یا پیوند
• ایجاد فیستول AV (در صورت برنامه‌ی همودیالیز)
• آموزش بیمار درباره‌ی دیالیز
• کنترل دقیق آب، نمک، فسفر و پتاسیم

eGFR < ۱۵ (مرحله ۵)

نارسایی نهایی کلیه — نیاز به دیالیز یا پیوند.

محدودیت‌های eGFR

eGFR در این شرایط ممکن است دقیق نباشد:

• بسیار لاغر یا چاق
• توده‌ی عضلانی غیرعادی (بدنسازان، قطع عضو)
• بارداری
• سن بالای ۸۰ سال
• بیماری حاد کلیه (AKI)
• رژیم گیاه‌خواری شدید

در این موارد، سیستاتین C ارزیابی دقیق‌تری می‌دهد.

ارتباط با پروتئین ادرار

تشخیص CKD به دو معیار وابسته است:

• eGFR < ۶۰ برای ۳ ماه یا بیشتر
• یا پروتئین در ادرار (ACR > 30 mg/g یا پروتئین ۲۴ ساعته > 150 mg)

حتی با eGFR طبیعی، اگر پروتئین در ادرار باشد، CKD تشخیص داده می‌شود.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• eGFR زیر ۶۰ در دو آزمایش متوالی با فاصله ۳ ماه
• کاهش ناگهانی eGFR (بیش از ۲۵٪ در طی هفته‌ها)
• علائم همراه: ادم، تنگی نفس، تکرر ادرار شبانه، خارش
• eGFR زیر ۳۰: ارجاع فوری به نفرولوژیست

نکات حفظ کلیه

• روزانه ۱.۵ تا ۲ لیتر آب بنوشید
• فشار خون را زیر ۱۳۰/۸۰ نگه دارید
• قند خون را کنترل کنید (HbA1c < ۷٪)
• نمک را کمتر از ۵ گرم در روز مصرف کنید
• از مصرف بی‌رویه‌ی مسکن‌ها (به‌ویژه ایبوپروفن و دیکلوفناک) پرهیز کنید
• وزن سالم را حفظ کنید
• سیگار را ترک کنید
• مصرف منظم داروهای ARB یا ACE inhibitor در بیماران دیابتی، کلیه را حفاظت می‌کند

پرسش‌های پرتکرار

اگر eGFR من ۷۰ است، یعنی ۳۰٪ کلیه‌هایم خراب شده؟ نه دقیقاً. در بسیاری از افراد بالای ۵۰ سال، eGFR طبیعی ۷۰ تا ۸۰ است. اگر پروتئین ادرار طبیعی و فشار خون کنترل باشد، جای نگرانی نیست.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

آیا eGFR می‌تواند بهتر شود؟ بله، در بیماری حاد یا دهیدراسیون پس از رفع علت، eGFR بهبود می‌یابد. در CKD مزمن معمولاً ثابت می‌ماند، اما با کنترل عوامل خطر می‌توان از افت بیشتر جلوگیری کرد.

هر چند وقت تکرار کنم؟ سالم: سالی یک‌بار. دیابتی یا فشار خونی: سالی دو بار. CKD مرحله ۳: هر ۳ تا ۶ ماه. CKD مرحله ۴ یا ۵: هر ۱ تا ۳ ماه با توصیه‌ی نفرولوژیست.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
eGFR (طبیعی - مرحله 1)	≥ 90	mL/min/1.73m²
eGFR (مرحله 2)	60 - 89	mL/min/1.73m²
eGFR (مرحله 3a)	45 - 59	mL/min/1.73m²
eGFR (مرحله 3b)	30 - 44	mL/min/1.73m²
eGFR (مرحله 4)	15 - 29	mL/min/1.73m²
eGFR (مرحله 5 - دیالیز)	< 15	mL/min/1.73m²

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.