آزمایش PSA (آنتی‌ژن اختصاصی پروستات)

این آزمایش چیست؟

PSA (آنتی‌ژن اختصاصی پروستات) پروتئینی است که فقط در غده‌ی پروستات مردان تولید می‌شود. این پروتئین به مایع منی اضافه می‌شود، اما مقدار کمی هم وارد خون می‌شود.

افزایش PSA می‌تواند نشانه‌ی:

• سرطان پروستات
• هیپرپلازی خوش‌خیم پروستات (BPH — بزرگی غیرسرطانی شایع در سن بالا)
• پروستاتیت (التهاب)
• اثر مداخله‌ی فیزیکی (دوچرخه‌سواری اخیر، معاینه‌ی رکتال، انزال)

PSA به‌تنهایی تشخیص‌دهنده‌ی سرطان نیست — یک شاخص هشدار است.

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

غربالگری

توصیه‌های فعلی:

• مردان ۵۰-۶۹ سال: تصمیم مشترک با پزشک (تعادل بین فایده و آسیب)
• مردان ≥ ۴۰ با ریسک بالا: سابقه‌ی خانوادگی پدر یا برادر مبتلا
• مردان ≥ ۴۵ افراد سیاه‌پوست (شیوع بالاتر)

علائم

• ادرار مکرر (به‌ویژه شب)
• جریان ضعیف ادرار
• درد یا سوزش ادرار
• خون در ادرار یا منی
• درد در لگن یا کمر
• اختلال جنسی

پیگیری

• پس از تشخیص سرطان پروستات
• پس از جراحی، رادیوتراپی، یا هورمون‌درمانی

آماده‌سازی پیش از آزمایش

• نیاز به ناشتایی ندارد
• ۴۸ ساعت قبل از موارد زیر پرهیز کنید (می‌توانند PSA را کاذب بالا ببرند):
  • انزال
  • دوچرخه‌سواری طولانی
  • معاینه‌ی رکتال (DRE)
  • بیوپسی پروستات
  • عفونت ادراری فعال
  • کاتتر ادراری

تفسیر نتایج

PSA طبیعی (وابسته به سن)

محدوده‌ی طبیعی با افزایش سن بالاتر می‌رود (BPH شایع‌تر می‌شود):

• ۴۰-۴۹: < ۲.۵
• ۵۰-۵۹: < ۳.۵
• ۶۰-۶۹: < ۴.۵
• ≥ ۷۰: < ۶.۵

PSA مرزی (4 تا 10)

محدوده‌ی “خاکستری”:

• ۲۵٪ احتمال سرطان
• ۷۵٪ علل خوش‌خیم (BPH، پروستاتیت)

ارزیابی بیشتر: نسبت Free/Total PSA، MRI پروستات، یا بیوپسی.

PSA بالا (> 10)

• ۵۰-۷۰٪ احتمال سرطان
• بیوپسی شدیداً توصیه می‌شود

Free PSA

اگر total PSA بین ۴ تا ۱۰ است، نسبت Free PSA کمک می‌کند:

• Free/Total < 10٪: احتمال سرطان بالا
• Free/Total > 25٪: احتمالاً BPH (خوش‌خیم)

PSA Velocity (سرعت افزایش)

افزایش بیش از ۰.۷۵ ng/mL در سال نشانه‌ی مشکوک — حتی اگر مقدار مطلق در محدوده‌ی طبیعی باشد.

محدودیت‌ها و چالش‌های PSA

مزایا

• زودرس‌ترین نشانگر سرطان پروستات
• ساده، ارزان، در دسترس
• پیگیری اثر درمان

محدودیت‌ها

• حساسیت پایین: ۱۵-۲۰٪ سرطان‌ها با PSA طبیعی هستند
• اختصاصی نیست: BPH هم بالا می‌برد
• اضطراب کاذب: PSA بالا = بیوپسی = استرس + عوارض

به همین خاطر، تصمیم مشترک با پزشک کلیدی است.

درمان (در صورت PSA بالا)

مرحله‌ی اول: تأیید

• معاینه‌ی رکتال (DRE)
• تکرار PSA پس از ۴-۶ هفته
• بررسی Free PSA
• MRI پروستات

اگر مشکوک بود

• بیوپسی پروستات (تحت هدایت اولتراسوند یا MRI)
• استیجینگ (در صورت تشخیص سرطان)

درمان سرطان پروستات

بستگی به مرحله، سن، و سلامت کلی دارد:

• پیگیری فعال (active surveillance): در سرطان کم‌خطر
• جراحی (پروستاتکتومی رادیکال)
• رادیوتراپی
• هورمون‌درمانی
• شیمی‌درمانی (در پیشرفته)

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• PSA بالای محدوده‌ی سنی: ارزیابی توسط اورولوژیست
• افزایش سریع PSA (> ۰.۷۵ در سال)
• علائم ادراری همراه با PSA بالا
• سابقه‌ی خانوادگی قوی + PSA حتی در حد طبیعی

پرسش‌های پرتکرار

آیا PSA بالا حتماً به‌معنی سرطان است؟ خیر. ۷۵٪ موارد PSA مرزی به‌خاطر BPH یا پروستاتیت است. اما هر PSA بالا نیاز به ارزیابی دارد.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۴ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

هر چند وقت یک‌بار باید PSA بدهم؟ بسته به سن و ریسک. مردان ۵۰-۷۰ سال با ریسک متوسط: هر ۱-۲ سال. ریسک بالا: سالانه.

PSA پس از جراحی پروستات چقدر باید باشد؟ بعد از پروستاتکتومی رادیکال، PSA باید به صفر برسد. هرگونه افزایش = احتمال عود.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
PSA (مردان < ۵۰)	0 - 2.5	ng/mL
PSA (۵۰-۵۹)	0 - 3.5	ng/mL
PSA (۶۰-۶۹)	0 - 4.5	ng/mL
PSA (≥ ۷۰)	0 - 6.5	ng/mL
PSA مشکوک	4 - 10	ng/mL
PSA پرخطر	> 10	ng/mL

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.