آزمایش کورتیزول

این آزمایش چیست؟

آزمایش کورتیزول میزان هورمون کورتیزول در خون (یا گاهی در ادرار، بزاق یا مو) را اندازه‌گیری می‌کند. کورتیزول از غدد فوق‌کلیوی (آدرنال) ترشح می‌شود و به آن هورمون استرس هم می‌گویند.

کورتیزول نقش‌های حیاتی متعددی دارد:

• تنظیم قند خون
• تنظیم فشار خون
• پاسخ به استرس و التهاب
• متابولیسم چربی و پروتئین
• تنظیم چرخه‌ی خواب-بیداری

ترشح کورتیزول از یک ریتم شبانه‌روزی پیروی می‌کند: بالاترین سطح در ساعت ۶ تا ۸ صبح و پایین‌ترین سطح در نیمه‌شب. به همین دلیل زمان نمونه‌گیری بسیار مهم است و پزشک معمولاً نمونه را در ساعت مشخصی (۷ تا ۹ صبح) درخواست می‌کند.

اختلال کورتیزول می‌تواند به دو شکل ظاهر شود: بیماری کوشینگ (کورتیزول زیاد) یا بیماری آدیسون (کورتیزول کم).

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

پزشک معمولاً کورتیزول را در موارد زیر تجویز می‌کند:

علائم مشکوک به پرکاری آدرنال (کوشینگ):

• چاقی مرکزی (شکم بزرگ، صورت گرد یا «صورت قرص ماه»)
• ترک‌های پوستی بنفش رنگ (Striae) روی شکم و ران
• فشار خون بالا مقاوم به درمان
• ضعف عضلات و کبودی آسان
• قند خون بالا یا دیابت با علت نامعلوم
• پوکی استخوان زودرس

علائم مشکوک به کم‌کاری آدرنال (آدیسون):

• خستگی مفرط و طولانی
• کاهش وزن غیرعمدی
• فشار خون پایین، سرگیجه با ایستادن
• تیره شدن پوست (به‌ویژه چین‌های دست، لثه)
• ضعف عضلانی، تهوع، اسهال
• ولع مصرف نمک

آماده‌سازی پیش از آزمایش

این آزمایش حساسیت زیادی به زمان و شرایط دارد. ناشتایی الزامی نیست، اما رعایت موارد زیر ضروری است:

• زمان نمونه‌گیری: ساعت ۷ تا ۹ صبح برای کورتیزول صبحگاهی. اگر پزشک نمونه‌ی عصرگاهی هم خواسته، ساعت ۴ بعدازظهر.
• خواب کافی شب قبل: کم‌خوابی نتیجه را بالا می‌برد.
• بدون ورزش سنگین ۲۴ ساعت قبل از آزمایش.
• بدون سیگار، قهوه یا چای پررنگ صبح آزمایش.
• بدون استرس شدید: حتی هیجان رسیدن به آزمایشگاه می‌تواند نتیجه را بالا ببرد. بهتر است ۳۰ دقیقه قبل از نمونه‌گیری در حالت آرام بنشینید.
• اگر کورتیکواستروئید مصرف می‌کنید (پردنیزولون، هیدروکورتیزون، اسپری استنشاقی، پماد قوی)، حتماً به پزشک اطلاع دهید — این داروها به‌شدت روی نتیجه اثر می‌گذارند.
• بارداری، قرص ضدبارداری و داروهای حاوی استروژن باعث افزایش کاذب کورتیزول می‌شوند.

تفسیر نتایج

کورتیزول بالا

افزایش کورتیزول می‌تواند نشانه‌های زیر باشد:

• سندرم کوشینگ: ترشح بیش از حد کورتیزول، معمولاً به دلیل تومور هیپوفیز، تومور آدرنال یا مصرف طولانی کورتیکواستروئید
• استرس فیزیکی یا روانی شدید
• افسردگی شدید
• بارداری
• بیماری شدید عفونی
• چاقی شدید
• اعتیاد به الکل

کورتیزول پایین

کاهش کورتیزول می‌تواند نشانه‌های زیر باشد:

• بیماری آدیسون (کم‌کاری اولیه‌ی آدرنال): تخریب خودایمنی غدد آدرنال
• کم‌کاری ثانویه‌ی آدرنال: اختلال هیپوفیز
• سرکوب آدرنال پس از قطع ناگهانی کورتیکواستروئید طولانی‌مدت
• خونریزی یا ضربه به غدد آدرنال

اختلال ریتم شبانه‌روزی

گاهی سطح کورتیزول طبیعی به نظر می‌رسد اما ریتم آن مختل شده است (مثلاً عصرگاه به‌جای کاهش، بالا می‌ماند). در این موارد آزمایش‌های تخصصی‌تر مانند:

• کورتیزول ادرار ۲۴ ساعته
• تست سرکوب با دگزامتازون
• کورتیزول بزاق نیمه‌شب
• تست تحریک با ACTH

ممکن است درخواست شود.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر نتیجه‌ی کورتیزول شما خارج از محدوده‌ی طبیعی است، با پزشک متخصص غدد مشورت کنید. تفسیر کورتیزول پیچیده است و تنها یک نمونه به‌ندرت کافی است.

علائم اورژانسی (بحران آدرنال):

• ضعف شدید و افت فشار خون
• تهوع و استفراغ مکرر
• درد شدید شکم یا کمر
• گیجی یا اختلال هوشیاری

این علائم نیاز به مراجعه‌ی فوری به اورژانس دارند.

پرسش‌های پرتکرار

چرا زمان نمونه‌گیری این‌قدر مهم است؟ کورتیزول ریتم شبانه‌روزی دارد: صبح زود بالا، شب پایین. نمونه‌گیری در زمان نادرست می‌تواند نتیجه را گمراه‌کننده کند. به همین دلیل آزمایشگاه‌ها معمولاً وقت ۷ تا ۹ صبح می‌دهند.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

آیا استرس روزانه‌ی من می‌تواند کورتیزول را بالا ببرد؟ استرس مزمن می‌تواند کورتیزول را افزایش دهد، اما معمولاً نه به سطحی که نشانه‌ی بیماری باشد. اگر علائم کوشینگ ندارید، استرس روزمره به‌تنهایی معمولاً نیاز به آزمایش ندارد.

اگر کورتیکواستروئید مصرف می‌کنم، می‌توانم آزمایش بدهم؟ بله، اما حتماً به پزشک اطلاع دهید. مصرف پردنیزولون، هیدروکورتیزون یا حتی اسپری استنشاقی و پماد قوی می‌تواند نتیجه را به‌شدت تغییر دهد. هرگز قبل از آزمایش بدون مشورت پزشک، دارو را قطع نکنید.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
کورتیزول صبحگاهی (۸ صبح)	6.2 - 19.4	μg/dL
کورتیزول عصرگاهی (۴ بعدازظهر)	2.3 - 11.9	μg/dL

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.