آزمایش ASO (آنتی‌استرپتولیزین O)

این آزمایش چیست؟

ASO (آنتی‌استرپتولیزین O) آنتی‌بادی‌ای است که بدن در پاسخ به سم استرپتولیزین O تولید می‌کند. این سم توسط باکتری استرپتوکوک گروه A (GAS) ترشح می‌شود — همان باکتری‌ای که عامل گلودرد چرکی استرپتوکوکی و عفونت‌های پوستی است.

اندازه‌گیری ASO نشان می‌دهد فرد در چند هفته‌ی اخیر عفونت استرپتوکوک داشته یا نه. این آزمایش به‌ویژه برای تشخیص عوارض دیررس عفونت استرپتوکوک اهمیت دارد:

• تب رماتیسمی حاد (ARF) و درگیری قلبی-دریچه‌ای
• گلومرولونفریت پس از استرپتوکوک (PSGN)
• کره‌ی سیدنهام
• پسوریازیس قطره‌ای (Guttate Psoriasis)

ASO معمولاً ۱ تا ۳ هفته پس از عفونت شروع به افزایش می‌کند، در هفته‌ی ۳ تا ۵ به اوج می‌رسد و در طول چند ماه به‌تدریج به سطح طبیعی برمی‌گردد. به همین دلیل سنجش سری (دو نمونه به فاصله‌ی ۲ هفته) اطلاعات بسیار بیشتری از یک نمونه‌ی منفرد می‌دهد.

چه زمانی این آزمایش لازم است؟

پزشک معمولاً ASO را در این شرایط درخواست می‌کند:

• تب رماتیسمی مشکوک (به‌ویژه در کودکان با درد مفاصل مهاجر، تب، التهاب قلبی)
• گلومرولونفریت حاد پس از فارنژیت یا عفونت پوستی (ادرار قرمز، فشار خون بالا، ادم صورت)
• ارزیابی بیماری دریچه‌ای روماتیسمی قلب
• درد و تورم مفاصل بدون علت مشخص در کودکان و نوجوانان
• کره‌ی سیدنهام (حرکات غیرارادی پس از عفونت گلو)
• پسوریازیس قطره‌ای ناگهانی پس از فارنژیت
• پایش بیماران با سابقه‌ی تب رماتیسمی

ASO آزمایش تشخیص عفونت حاد گلو نیست؛ برای آن از کشت گلو یا تست سریع آنتی‌ژن (RADT) استفاده می‌شود.

آماده‌سازی پیش از آزمایش

• نیاز به ناشتایی ندارد
• داروهای مصرفی، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌ها و کورتیکواستروئیدها را به پزشک اطلاع دهید (می‌توانند سطح ASO را کاهش دهند)
• سابقه‌ی گلودرد، تب یا عفونت پوستی در هفته‌های اخیر را گزارش دهید
• نکته‌ی مهم: یک نمونه‌ی منفرد گاهی گمراه‌کننده است؛ بهتر است دو نمونه به فاصله‌ی ۲ تا ۴ هفته گرفته شود تا روند تغییر تیتر مشخص شود.

تفسیر نتایج

مقادیر طبیعی

گروه سنی	محدوده
بزرگسالان	< 200 IU/mL
کودکان ۵ تا ۱۸ سال	< 300 IU/mL
کودکان زیر ۵ سال	معمولاً < 100 IU/mL

(محدوده‌ها بین آزمایشگاه‌ها متفاوت‌اند.)

ASO بالا (> 200 - 300)

نشان‌دهنده‌ی عفونت اخیر استرپتوکوک گروه A است. این به‌تنهایی به معنای بیماری فعال نیست؛ بسیاری از افراد پس از یک عفونت گلو، تیتر بالا دارند ولی هیچ عارضه‌ای پیدا نمی‌کنند.

علل بالای ASO:

• فارنژیت استرپتوکوکی اخیر
• عفونت پوستی استرپتوکوکی (در PSGN معمولاً ASO کمتر بالا می‌رود، آزمایش Anti-DNase B دقیق‌تر است)
• تب رماتیسمی حاد
• گلومرولونفریت پس از استرپتوکوک
• ناقلان مزمن استرپتوکوک

الگوی سری تیتر (مهم‌ترین تفسیر)

یک نمونه‌ی منفرد ASO به‌تنهایی ارزش محدودی دارد. الگوی واقعی عفونت اخیر:

• افزایش حداقل دو برابر در ۲ تا ۴ هفته = به‌نفع عفونت فعال یا اخیر
• تیتر ثابت و بالا = ممکن است ناقل مزمن یا عفونت قدیمی باشد
• کاهش پیش‌رونده = بهبود و عبور از مرحله‌ی حاد

این الگوی سری (Serial Titers) قابل‌اعتمادتر از یک عدد منفرد است.

ASO طبیعی با تابلوی بالینی مشکوک

ASO طبیعی عفونت استرپتوکوک را به‌طور قطعی رد نمی‌کند:

• در ۲۰٪ موارد تب رماتیسمی، ASO پایین می‌ماند
• در گلومرولونفریت پس از عفونت پوستی، ASO اغلب طبیعی است
• در این موارد آزمایش Anti-DNase B کمک‌کننده است

معیارهای جونز (Jones) برای تب رماتیسمی

تشخیص تب رماتیسمی فقط با ASO ممکن نیست. ASO بالا یکی از شواهد عفونت قبلی در معیارهای جونز است، اما تشخیص نیاز به ترکیب علائم بزرگ (کاردیت، آرتریت، کره، اریتم مارژیناتوم، گره‌های زیرپوستی) و علائم کوچک (تب، آرترالژی، CRP/ESR بالا) دارد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• درد و تورم مهاجر مفاصل بزرگ پس از گلودرد اخیر (به‌ویژه در کودکان)
• تنگی نفس، تپش قلب یا درد قفسه‌ی سینه پس از فارنژیت
• ادرار قرمز، ادم اطراف چشم، فشار خون بالا چند هفته پس از گلودرد یا عفونت پوستی
• حرکات غیرارادی، تغییر رفتار یا اختلال در راه رفتن کودک پس از عفونت گلو
• بثورات پوستی قطره‌ای ناگهانی پس از گلودرد
• هرگونه تب طولانی پس از گلودرد چرکی درمان‌نشده

تشخیص و تفسیر نهایی همیشه با پزشک و در کنار معاینه و سایر آزمایش‌ها انجام می‌شود.

پرسش‌های پرتکرار

ASO بالا یعنی حتماً تب رماتیسمی دارم؟ خیر. ASO بالا فقط نشان می‌دهد که در هفته‌های اخیر عفونت استرپتوکوک داشته‌اید. اکثر افراد با ASO بالا هیچ‌گاه تب رماتیسمی نمی‌گیرند. تشخیص نیاز به علائم بالینی و معیارهای جونز دارد.

چرا پزشک خواسته دو هفته بعد دوباره آزمایش بدهم؟ چون روند تغییر تیتر (افزایش یا کاهش بین دو نمونه) معمولاً مفیدتر از یک عدد منفرد است. افزایش دو برابر در ۲ تا ۴ هفته به‌نفع عفونت اخیر است.

چه مدت طول می‌کشد تا جواب آماده شود؟ معمولاً ۲ تا ۲۴ ساعت پس از نمونه‌گیری.

اگر ASO من طبیعی است، یعنی عفونت استرپتوکوک نداشته‌ام؟ لزوماً نه. در ۲۰٪ موارد تب رماتیسمی و در بیشتر موارد گلومرولونفریت پس از عفونت پوستی، ASO پایین می‌ماند. در این موارد آزمایش Anti-DNase B کمک‌کننده است.

آیا مصرف آنتی‌بیوتیک ASO را پایین می‌آورد؟ درمان زودهنگام عفونت با آنتی‌بیوتیک می‌تواند پاسخ آنتی‌بادی و افزایش ASO را کمتر کند. این یکی از دلایل مهم درمان به‌موقع گلودرد چرکی برای پیشگیری از تب رماتیسمی است.

آیا ASO آزمایش روتین گلودرد است؟ خیر. برای تشخیص عفونت حاد گلو، کشت گلو یا تست سریع آنتی‌ژن (RADT) استفاده می‌شود، نه ASO. ASO فقط برای ارزیابی عفونت اخیر و عوارض دیررس کاربرد دارد.

محدوده‌ی طبیعی

پارامتر	محدوده	واحد
ASO (بزرگسالان)	< 200	IU/mL
ASO (کودکان 5-18)	< 300	IU/mL
ASO (تب رماتیسمی)	> 400 یا تیتر در حال افزایش	IU/mL

محدوده‌ها بسته به آزمایشگاه و سن متفاوت است. به برگه‌ی نتایج خود رجوع کنید.